پترویوان چیست و آیا میتواند جایگزین پترودلار شود؟
پترو دلار اصطلاحی است که به دلار پس از ۱۹۷۱ اطلاق میشود. پس از جنگ جهانی دوم طبق معاهدهای تحت عنوان برتون وودز، ایالات متحده موظف شد دلار را به طلا متصل کند و سایر کشورها نیز موظف شدند ارز کشور خود را به دلار متصل کنند.
اما این سیستم مشکلات زیادی داشت، برای اینکه ایالات متحده بتواند تقاضای کشورهای مختلف برای دلار را تامین کند و همچنین وامهای ضروری برای بازسازی پس از جنگ را پرداخت کند، مجبور به چاپ گسترده دلار شد.
این مساله منجر به آن شد که ایالات متحده نتواند ارتباط بین دلار و طلا را حفظ کند و این ارتباط سال ۱۹۷۱ از بین رفت. اما برای اینکه سلطه دلار همچنان حفظ شود، ایالات متحده با عربستان سعودی و سایر کشورهای نفتی قراردادی را امضا کرد که طبق آن نفت تنها با دلار معامله شود. این نقطه شروع پترودلار است.
اما امروز و پس از جنگ آمریکا و ایران، شاهد فروپاشی پترودلار هستیم. یکی از ستونهای مهم پترودلار قراردادهای امنیتی و نظامی بین آمریکا و کشورهای عرب نفتی بود. ایالات متحده طبق آن قرارداد موظف بود از کشورهای عربی در مقابل حملات خارجی و شورشهای داخلی حمایت کند اما به وضوح در این امر ناکام بوده است.
به موازات این مساله، موضوع دیگری نیز در حال ظهور است به نام پترویوان که مطابق آن کشورهای نفتی، نفت خود را با یوان معامله میکنند.
مهمترین و صریحترین موضعگیری در این زمینه توسط شخص شی جینپینگ (رئیسجمهور چین) در دسامبر ۲۰۲۲ (آذر ۱۴۰۱) در نشست سران چین و کشورهای عربی در عربستان سعودی انجام شد. او رسماً از کشورهای حاشیه خلیج فارس خواست تا از بورس نفت و گاز شانگهای برای «تسویه حساب تجارت نفت و گاز با ارز یوان» استفاده کنند. این یک سیگنال قوی بود که چین در بالاترین سطح سیاسی به دنبال ایجاد زیرساخت برای پترویوان است.
از طرفی اگرچه مقامات بانک مرکزی چین (PBOC) و اقتصاددانان ارشد این کشور به ندرت علناً با پترویوان مخالفت میکنند، اما مدام بر محدودیتها و نیاز به احتیاط تاکید دارند.
مقامات بانک مرکزی چین همواره در اسناد رسمی خود بر واژه «بینالمللیسازی محتاطانه و باثباتِ یوان» تاکید میکنند. آنها بارها اعلام کردهاند که باز کردن کامل حساب سرمایه (که پیششرط پترویوانِ جهانی است) نباید به قیمت از دست رفتن امنیت مالی و خروج کنترلنشده سرمایه از چین تمام شود.
همچنین اقتصاددانان ارشدی مانند یو یونگدینگ (مشاور سابق بانک مرکزی چین) در مقالات و سخنرانیهای خود صراحتاً اشاره کردهاند که تا زمانی که چین بازارهای مالی عمیق، شفاف و سیستم حقوقی کاملاً مستقلی مشابه کشورهای غربی نداشته باشد، یوان نمیتواند به یک ارز ذخیره جهانی برای درآمدهای نفتی تبدیل شود و جای دلار را بگیرد.
اما چرا پترو یوان برای چین تا این اندازه مهم است؟
منافع مهم پترویوان برای چین
مهمترین فایده پترویوان برای چین، کاهش وابستگی به سیستم مالی مبتنی بر دلار (مثل سوئیفت) است. اگر تنشهای چین و آمریکا (مثلاً بر سر تایوان) بالا بگیرد، آمریکا نمیتواند به راحتیِ تحریم روسیه، پولها و تجارت انرژی چین را مسدود کند.
از سوی دیگر چین بزرگترین واردکننده نفت جهان است. خرید مستقیم نفت با ارز ملی خود، به چین اجازه میدهد جریان واردات انرژی از کشورهای تحت تحریم (مثل روسیه و ایران) یا کشورهای متمایل به شرق (مثل عربستان) را بدون دخالت یا نظارت آمریکا تضمین کند.
نکته بعدی هزینه تبدیل است. در حال حاضر، شرکتهای چینی برای خرید نفت باید یوان را به دلار تبدیل کنند. این کار هم هزینه تبدیل دارد و هم اقتصاد چین را در معرض نوسانات ارزش دلار و تصمیمات بانک مرکزی آمریکا (فدرال رزرو) قرار میدهد. پترویوان این هزینهها و ریسکها را حذف میکند.
همچنین گسترش پترویوان به چین کمک میکند تا به عنوان یک ابرقدرت واقعی در سطح جهانی نقشآفرینی کند، نفوذ خود را در خاورمیانه و بین کشورهای عضو «بریکس» افزایش دهد و از سلطه و اهرم فشار آمریکا بر اقتصاد جهانی بکاهد.
و در نهایت، وقتی کشورهای تولیدکننده نفت در ازای فروش نفت خود یوان دریافت کنند، برای استفاده از این یوانها تشویق میشوند تا در بازارهای مالی چین سرمایهگذاری کنند (مثلاً خرید اوراق قرضه دولتی چین، سرمایهگذاری در زیرساختها یا خرید طلا در بورس شانگهای). این چرخه به رشد و بینالمللی شدن بازارهای مالی چین کمک میکند.
اما این همه ماجرا نیست. پترویوان سویه منفی نیز دارد.
مضرات مهم پترویوان برای چین
اولین و مهمترین مشکلی که پترویوان میتواند برای چین ایجاد کند، معضل تریفین است. طبق این نظریه اقتصادی، کشوری که ارز آن به ارز ذخیره جهانی تبدیل میشود، باید ارز خود را به مقدار زیاد در اختیار کشورهای دیگر قرار دهد. این یعنی چین باید واردات خود را به شدت افزایش دهد تا یوان به دست بقیه جهان برسد (ایجاد کسری تجاری). اما اقتصاد چین دهههاست که روی «مازاد تجاری» (صادرات بیشتر از واردات) بنا شده است. چین نمیتواند همزمان هم صادرکننده برتر جهان بماند و هم ارز خود را به اندازه کافی برای مبادلات نفتیِ کل جهان تامین کند.
در نتیجه اگر کشورهای جهان مجبور باشند برای خرید نفت یوان تهیه کنند، تقاضا برای یوان به شدت بالا میرود. افزایش تقاضا باعث گران شدن (تقویت ارزش) یوان در برابر دلار و سایر ارزها میشود. یوانِ گران به این معناست که کالاهای چینی در بازارهای جهانی گرانتر تمام میشوند و این مسئله به کارخانهها و اشتغال داخلی چین ضربه سنگینی میزند.
نکته مهم بعدی این است که برای اینکه کشورهای نفتی حاضر شوند یوان قبول کنند، چین باید محدودیتهای ورود و خروج ارز را لغو کند (باز کردن حساب سرمایه). اگر چین این کار را بکند، ثروتمندان چینی و سرمایهگذاران خارجی میتوانند در مواقع بحرانی به سرعت پول خود را از اقتصاد چین خارج کنند. این خروج ناگهانی میتواند باعث سقوط بازار مسکن، بورس و سیستم بانکی چین شود. شبیه اتفاقی که در بحران مالی آسیا در سال ۱۹۹۷ رخ داد و چین تنها به این خاطر از آن فروپاشی سالم بیرون آمد که حساب سرمایه خود را بسته بود.
همچنین، در اقتصاد قانونی وجود دارد به نام «سهگانه ناممکن» که میگوید یک کشور نمیتواند همزمان: ۱. نرخ ارز ثابت/کنترلشده داشته باشد، ۲. ورود و خروج سرمایه در آن آزاد باشد، و ۳. سیاست پولی (تعیین نرخ بهره) مستقلی داشته باشد.
اگر چین ورود و خروج سرمایه را برای پترویوان آزاد کند، بانک مرکزی چین دیگر نمیتواند مانند امروز به راحتی با دستکاری نرخ بهره و چاپ پول، بحرانهای اقتصادی داخلی خود را مدیریت کند و کنترلش بر اقتصاد داخلی کاهش مییابد.
نتیجه گیری:
در پایان به نظر میرسد که چین به دنبال این هست که از فواید یک ارز جهانی استفاده کند اما نمیخواهد این استفاده منجر به آن شود که امنیت اقتصاد داخلی خود را از دست بدهد.
شاید دقیقا به همین خاطر است که چینیها هیچ موضعگیری در مورد پرداخت عوارض تنگه هرمز به یوان نداشتند. چینیها در مورد استفاده بیش از حد از یوان که از کنترل بانک مرکزی این کشور خارج باشد بسیار محتاط هستند. با این همه هر ارز خارجی که به عنوان ارز جهانروا معرفی شود با معضل تریفین مواجه خواهد شد و مجبور خواهد بود پایههای صنعتی خود را نابود کند. باید دید چین در آینده با ایده پترویوان و یوان جهانروا چه میکند.
