هر آنچه باید در مورد طرح سهمیهبندی بنزین بدانید
موضوع سهمیهبندی و قیمت بنزین بار دیگر به یکی از مهمترین مباحث اقتصادی کشور تبدیل شده است. افزایش فاصله میان تولید و مصرف بنزین، محدودیتهای واردات و هزینه سنگین یارانه سوخت باعث شده دولت چند سناریو را برای مدیریت مصرف و توزیع بنزین بررسی کند.
با این حال، برخلاف برخی شایعات مطرحشده در فضای مجازی، هنوز تصمیم نهایی و مصوبه رسمی درباره افزایش قیمت بنزین یا اجرای «نرخ چهارم» اعلام نشده است. دولت نیز تأکید کرده است که در صورت تصمیمگیری، مردم پیش از اجرای طرح در جریان جزئیات قرار خواهند گرفت.
چرا دولت به دنبال تغییر در سهمیهبندی بنزین است؟
یکی از مهمترین دلایل طرح دوباره این موضوع، افزایش مصرف بنزین و ایجاد شکاف میان تولید و مصرف است. بر اساس آمارهای مطرحشده، تولید روزانه بنزین حدود ۱۱۰ میلیون لیتر و مصرف در برخی مقاطع حدود ۱۴۰ میلیون لیتر اعلام شده است.
این کسری باید از طریق واردات یا استفاده از ذخایر جبران شود؛ موضوعی که هزینه ارزی قابلتوجهی به کشور تحمیل میکند. دولت معتقد است ادامه این روند در بلندمدت امکانپذیر نیست و باید همزمان با افزایش تولید، مصرف نیز مدیریت شود.
البته محمد رشیدی، عضو هیأترئیسه مجلس و کمیسیون انرژی، معتقد است بخشی از مشکل ناترازی بنزین به فرسودگی ناوگان حملونقل و استفاده از خودروهای پرمصرف بازمیگردد. به گفته او، اصلاح این وضعیت از طریق نوسازی ناوگان و فراهم کردن امکان واردات خودروهای کممصرف و باکیفیت، راهکاری میانمدت و بلندمدت برای کاهش مصرف سوخت است.
آیا قرار است قیمت بنزین افزایش پیدا کند؟
یکی از مهمترین پرسشهای این روزها، احتمال افزایش قیمت بنزین است.
محمد رشیدی اعلام کرده است که دولت از نظر قانونی اختیار افزایش قیمت بنزین را دارد، اما مجلس در شرایط فعلی با این اقدام موافق نیست. به گفته او، افزایش قیمت سوخت در شرایط جنگی میتواند موجب ایجاد التهاب در جامعه شود.
بنابراین، موضع اعلامشده مجلس این است که به جای افزایش ناگهانی قیمت، باید از راهکارهایی مانند اصلاح تدریجی سهمیهها، افزایش تولید داخلی و تغییر شیوه تخصیص یارانه استفاده کرد.
ماجرای بنزین ۸۷ هزار تومانی و «نرخ چهارم» چیست؟
در روزهای اخیر ارقامی مانند ۸۷ هزار تومان برای قیمت بنزین در فضای مجازی منتشر شده است. با این حال، این رقم تاکنون به عنوان قیمت نهایی بنزین از سوی دولت تصویب و اعلام نشده است.
برخی نرخهای متفاوت در سطح کارشناسی مورد بررسی قرار گرفتهاند و حتی صحبت از اجرای آزمایشی برخی مدلها در یک استان مطرح شد، اما اجرای آن متوقف شد.
بنابراین، در حال حاضر نمیتوان ادعا کرد که بنزین با قیمت ۸۷ هزار تومان یا هر نرخ دیگری به صورت قطعی در آینده نزدیک عرضه خواهد شد.
سه سناریوی مطرح برای مدیریت بنزین
بر اساس اظهارات مسئولان، دولت چند سناریو را برای مدیریت مصرف و توزیع بنزین بررسی میکند.
۱. محدود کردن زمان عرضه بنزین
در این مدل، قیمت فعلی حفظ میشود اما عرضه بنزین در ساعات خاصی محدود خواهد شد. یکی از پیشنهادهای مطرحشده، خاموش شدن برخی نازلهای جایگاهها در ساعات پرمصرف شبانه است.
مزیت این روش آن است که افزایش مستقیم قیمت بنزین اتفاق نمیافتد، اما ممکن است موجب افزایش صف در جایگاهها و ایجاد مشکل برای مصرفکنندگان شود.
۲. اختصاص سهمیه به هر فرد
سناریوی دیگر، تغییر مبنای سهمیهبندی از «خودرو» به «کد ملی» است.
در این مدل، سهمیه بنزین به جای اینکه صرفاً به خودرو تعلق بگیرد، میان افراد جامعه توزیع میشود. یکی از اعداد مطرحشده، سهمیه ماهانه ۳۰ لیتر برای هر فرد است؛ هرچند میزان نهایی سهمیه هنوز قطعی نشده است.
در صورت اجرای چنین مدلی، حتی فردی که خودرو ندارد نیز سهمیه دریافت خواهد کرد.
بر اساس توضیحات مطرحشده از سوی مسئولان، سهمیه اختصاصیافته به افراد قابلیت انتقال خواهد داشت.
محمد رشیدی نیز با دفاع از این ایده گفته است فردی که خودرو ندارد یا سهمیه خود را مصرف نمیکند، باید بتواند آن را به فرد دیگری واگذار کند.
در این مدل، مدیریت سهمیه تا حد زیادی به خود مردم سپرده میشود و افراد میتوانند سهمیه مازاد خود را به دیگران منتقل کنند.
در مدل پیشنهادی، قرار است سهمیه بنزین به جای وابستگی مستقیم به خودرو، بر اساس اعضای خانوار و کد ملی اختصاص پیدا کند.
همچنین طبق اظهارات مطرحشده از سوی رئیس سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی، سهمیه میتواند در کارت بانکی افراد شارژ شود.
هدف از این طرح، تغییر شیوه توزیع یارانه بنزین و رساندن آن به مصرفکننده نهایی است؛ به این معنا که یارانه صرفاً به دارندگان خودرو تعلق نگیرد.
۳. افزایش تدریجی قیمت بنزین
سناریوی سوم، اصلاح تدریجی قیمت بنزین است. در این مدل ممکن است قیمت سهمیهای و قیمت مصرف مازاد بهتدریج تغییر کند.
با این حال، مقامات دولتی تأکید کردهاند که اصلاح قیمت قرار نیست به شکل ناگهانی و بدون اطلاعرسانی انجام شود.
محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور، نیز تأکید کرده است که موضوع بنزین به دلیل آثار تورمی و اجتماعی، نیازمند احتیاط و بررسی همهجانبه است.
بر اساس اظهارات مطرحشده از سوی مسئولان، دولت فعلاً برنامهای برای حذف یا کاهش سهمیه اصلی ندارد و تمرکز اصلاحات بیشتر بر سهمیه دوم و نحوه مصرف مازاد قرار گرفته است.
با این حال، جزئیات دقیق میزان سهمیه و قیمت هر سطح از مصرف هنوز به صورت رسمی نهایی نشده است.
راهکار مجلس برای حل مشکل بنزین چیست؟
مجلس با افزایش ناگهانی قیمت بنزین مخالف است و سه راهکار اصلی را مطرح کرده است:
اول؛ اصلاح تدریجی سهمیهها: تغییر سهمیهها باید به صورت مرحلهای انجام شود تا شوک قیمتی و اجتماعی ایجاد نشود.
دوم؛ افزایش تولید داخلی: ظرفیت پالایشگاهها باید بیشتر مورد استفاده قرار گیرد و خوراک کافی برای تولید بنزین در اختیار پالایشگاهها قرار گیرد.
سوم؛ اختصاص سهمیه به افراد: به جای اینکه یارانه بنزین صرفاً به دارندگان خودرو برسد، سهمیه میان همه شهروندان توزیع شود.
رشیدی همچنین پیشنهاد کرده است بنزین تولیدشده در هر استان، تا حد امکان در همان منطقه مصرف شود تا ظرفیت پالایشگاههای داخلی بهتر مورد استفاده قرار گیرد.
چرا اختصاص سهمیه به کد ملی مطرح شده است؟
منطق اصلی این طرح، تغییر شیوه توزیع یارانه است.
در شیوه فعلی، فردی که چند خودرو دارد میتواند از سهم بیشتری از یارانه بنزین بهرهمند شود، در حالی که فرد بدون خودرو سهم مستقیمی از این یارانه دریافت نمیکند.
در مدل مبتنی بر کد ملی، اصل سهمیه به فرد تعلق میگیرد و نه خودرو. به این ترتیب، حتی افراد فاقد خودرو نیز سهم خود را دریافت میکنند و در صورت عدم نیاز میتوانند آن را به فرد دیگری منتقل کنند.
نگرانی درباره بازار سیاه بنزین
یکی از انتقادهای مطرحشده درباره اختصاص سهمیه به افراد، احتمال شکلگیری بازار غیررسمی برای خرید و فروش سهمیه است.
موافقان طرح معتقدند اگر سهمیه به عنوان یک حق متعلق به فرد در نظر گرفته شود، امکان انتقال قانونی آن میتواند از ایجاد بازار سیاه جلوگیری کند.
با این حال، موفقیت چنین مدلی به نحوه طراحی سامانه انتقال سهمیه، نظارت بر معاملات و جلوگیری از سوءاستفادههای احتمالی بستگی خواهد داشت.
نقش خودروهای فرسوده در بحران بنزین
مشکل بنزین فقط به قیمت و سهمیهبندی محدود نمیشود.
بخش قابلتوجهی از ناوگان کشور را خودروهای قدیمی و پرمصرف تشکیل میدهند. این خودروها علاوه بر افزایش مصرف سوخت، آلودگی هوا، ترافیک و هزینههای اقتصادی بیشتری ایجاد میکنند.
به همین دلیل، اصلاح الگوی مصرف بنزین در بلندمدت بدون نوسازی ناوگان حملونقل دشوار خواهد بود.
واردات خودروهای کممصرف، توسعه حملونقل عمومی و خروج خودروهای فرسوده از چرخه مصرف از جمله راهکارهایی است که میتواند فشار بر شبکه سوخت کشور را کاهش دهد.
آیا دولت تصمیم نهایی را گرفته است؟
بر اساس مواضع منتشرشده از سوی مسئولان، هنوز تصمیم نهایی درباره مدل جدید سهمیهبندی و قیمت بنزین اعلام نشده است.
دولت اعلام کرده است که قصد ندارد مردم را با یک تصمیم ناگهانی غافلگیر کند و در صورت انتخاب هر سناریو، پیش از اجرای آن درباره جزئیات با مردم اطلاعرسانی و مشورت خواهد شد.
بنابراین، ارقامی مانند قیمت ۸۷ هزار تومان یا ادعاهایی درباره اجرای قطعی «نرخ چهارم» را نباید به عنوان تصمیم نهایی دولت تلقی کرد.
جمعبندی
پرونده بنزین در حال حاضر میان چند هدف مهم در حال حرکت است: کنترل مصرف، جبران کسری تولید، کاهش هزینه واردات، اصلاح شیوه توزیع یارانه و جلوگیری از ایجاد شوک تورمی.
دولت چند سناریو از جمله محدودیت زمانی عرضه، اختصاص سهمیه به افراد و اصلاح تدریجی قیمتها را بررسی میکند. در مقابل، مجلس با افزایش ناگهانی قیمت بنزین در شرایط فعلی مخالف است و بر افزایش تولید داخلی و اصلاح تدریجی سهمیهها تأکید دارد.
در نهایت، آنچه مشخص است این است که هنوز قیمت جدید یا مدل نهایی سهمیهبندی به صورت رسمی اعلام نشده و باید منتظر تصمیم نهایی دولت و جزئیات اجرایی آن ماند. آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، نحوه اجرای طرح و میزان تأثیر آن بر هزینه خانوارها، تورم و قدرت خرید مردم خواهد بود.
