بانک مرکزی پس از یک هفته سکوتش را شکست

پس از حدود یک هفته اختلال گسترده در خدمات بانکی و شکل‌گیری گمانه‌زنی‌های مختلف در فضای عمومی، بانک مرکزی سرانجام منشأ مشکلات ایجادشده در بانک‌های ملی، صادرات، تجارت و توسعه صادرات را یک حمله سایبری به زیرساخت‌های ارتباطی این بانک‌ها اعلام کرد.

این اختلال که از روز شنبه ۲۳ خردادماه آغاز شد، میلیون‌ها مشتری را در سراسر کشور با مشکلات متعددی در استفاده از خدمات بانکی حضوری و غیرحضوری مواجه کرد. بسیاری از مشتریان در انجام عملیات روزمره‌ای مانند انتقال وجه، استفاده از کارت‌های بانکی، پرداخت‌های اینترنتی و دریافت خدمات شعب با اختلال روبه‌رو شدند.

اگرچه برخی بانک‌ها و شرکت خدمات انفورماتیک بانک مرکزی از همان روزهای نخست از رفع مشکل خبر داده بودند، اما گزارش‌های میدانی و شکایت‌های کاربران نشان می‌داد ناپایداری سامانه‌ها و اختلال در ارائه خدمات همچنان ادامه دارد؛ موضوعی که به‌ویژه درباره بانک ملی بیش از سایر بانک‌ها مورد انتقاد مشتریان قرار گرفت.

روایت رسمی بانک مرکزی از ماجرا

بانک مرکزی در اطلاعیه‌ای اعلام کرد اختلال‌های ایجادشده در نتیجه حمله سایبری به زیرساخت‌های ارتباطی چهار بانک مذکور رخ داده است. به گفته این نهاد، تیم‌های فنی طی روزهای گذشته با اجرای راهکارهای جایگزین موفق شده‌اند خدمات پایه مبتنی بر کارت را دوباره در اختیار مشتریان قرار دهند.

این نهاد همچنین تأکید کرده است که هیچ‌گونه آسیبی به اطلاعات مشتریان وارد نشده و داده‌های بانکی همچنان محفوظ باقی مانده‌اند. به گفته بانک مرکزی، هیچ دسترسی غیرمجازی به اطلاعات سپرده‌گذاران صورت نگرفته و تمامی داده‌ها در امنیت کامل قرار دارند.

در بخش دیگری از این اطلاعیه آمده است که سامانه‌های ملی پرداخت از جمله «شتاب» و «شاپرک» بدون هیچ‌گونه اختلالی به فعالیت خود ادامه داده‌اند و مشکلات اخیر ارتباطی با این زیرساخت‌های حاکمیتی نداشته است.

افزایش سقف تراکنش‌ها برای کاهش فشار بر مشتریان

بانک مرکزی برای کاهش مشکلات مشتریان این چهار بانک، برخی محدودیت‌های تراکنشی را نیز تعدیل کرده است. بر این اساس سقف برخی خدمات از جمله انتقال وجه کارت‌به‌کارت، پایا و خریدهای اینترنتی افزایش یافته تا بخشی از نیازهای روزمره مشتریان با سهولت بیشتری انجام شود.

با این حال، بانک مرکزی زمان مشخصی برای بازگشت کامل خدمات به شرایط عادی اعلام نکرده و تنها تأکید کرده است که با توجه به ابعاد فنی حمله سایبری، رفع کامل اختلالات نیازمند زمان بیشتری خواهد بود.

واکنش بانک مرکزی به شایعات بازار ارز و طلا

همزمان با تداوم اختلال‌ها، در فضای مجازی شایعاتی مبنی بر ایجاد عمدی محدودیت در سامانه‌های بانکی با هدف کنترل ورود نقدینگی به بازار ارز و طلا منتشر شد.

بانک مرکزی این ادعاها را به‌طور کامل رد کرده و در اطلاعیه خود اعلام کرده است که چنین گمانه‌زنی‌هایی «کذب محض» بوده و هیچ ارتباطی میان اختلالات بانکی و سیاست‌های مدیریت بازار ارز یا طلا وجود ندارد.

انتقاد مجلس از تکرار حملات سایبری

در همین حال، عباس پاپی‌زاده، عضو کمیسیون اقتصادی مجلس، با انتقاد از تکرار حملات سایبری به شبکه بانکی کشور، معتقد است تجربه حملات گذشته به‌درستی مورد استفاده قرار نگرفته است.

به گفته وی، در جریان بحران‌های پیشین نیز برخی بانک‌ها هدف حملات سایبری قرار گرفته بودند و انتظار می‌رفت شبکه بانکی با تقویت سامانه‌های پشتیبان و ایجاد مراکز جایگزین، آمادگی بیشتری برای مقابله با چنین رخدادهایی پیدا کند.

او تأکید کرد اختلال اخیر نشان داده بخشی از تمهیدات پیش‌بینی‌شده یا به‌طور کامل اجرا نشده یا کارایی لازم را نداشته است؛ موضوعی که موجب شد بسیاری از مردم در انجام امور روزمره خود با مشکلات جدی مواجه شوند.

اعتماد بانکی؛ مهم‌ترین سرمایه در دوران بحران

پاپی‌زاده معتقد است مهم‌ترین پیامد چنین رخدادهایی، آسیب به اعتماد عمومی نسبت به شبکه بانکی است.

به گفته او، زمانی که مردم اطمینان داشته باشند در هر شرایطی به دارایی‌های خود دسترسی خواهند داشت، انگیزه‌ای برای تبدیل سپرده‌های بانکی به طلا، ارز یا سایر دارایی‌های فیزیکی نخواهند داشت. اما هرگونه تردید درباره پایداری خدمات بانکی می‌تواند بخشی از نقدینگی را به سمت بازارهای موازی سوق دهد.

وی هشدار داد که افزایش تقاضا برای خرید طلا و ارز در شرایط بحرانی، علاوه بر ایجاد نوسان در بازارها، می‌تواند زمینه‌ساز تشدید فشارهای تورمی و کاهش کارایی نظام بانکی در مدیریت نقدینگی کشور شود.

ارتباط اختلال بانکی با رفتار سرمایه‌گذاران در بازار طلا و ارز

این عضو کمیسیون اقتصادی مجلس معتقد است بخشی از افزایش تقاضا برای طلا و ارز در دوره‌های بحرانی، ناشی از نگرانی مردم نسبت به دسترسی به منابع مالی خود است.

به گفته او، زمانی که افراد از عملکرد مستمر شبکه بانکی اطمینان نداشته باشند، ترجیح می‌دهند بخشی از دارایی‌های خود را به اشکالی مانند طلا، سکه یا ارز نگهداری کنند تا در شرایط اضطراری با محدودیت دسترسی مواجه نشوند.

در مقابل، انتشار اخبار مثبت سیاسی و کاهش فضای نااطمینانی می‌تواند موجب افت تقاضا برای این دارایی‌ها شود. از نگاه پاپی‌زاده، بخشی از کاهش اخیر قیمت ارز و طلا نیز بیش از آنکه ناشی از افزایش عرضه باشد، نتیجه کاهش تقاضا و شکل‌گیری فضای انتظار در میان فعالان اقتصادی است.

چالش پیش روی شبکه بانکی

اگرچه بانک مرکزی تأکید دارد اطلاعات مشتریان در جریان حمله سایبری محفوظ مانده و خدمات اصلی بانکی به تدریج در حال بازگشت است، اما رخداد اخیر بار دیگر اهمیت تاب‌آوری سایبری در زیرساخت‌های مالی کشور را برجسته کرده است.

اکنون مهم‌ترین مطالبه مشتریان، نه‌تنها بازگشت کامل خدمات بانکی، بلکه ارائه تضمین‌های فنی و عملیاتی برای جلوگیری از تکرار چنین اختلال‌هایی در آینده است؛ زیرا در نهایت، اعتماد عمومی مهم‌ترین دارایی هر نظام بانکی به شمار می‌رود و هرگونه خدشه به آن می‌تواند پیامدهایی فراتر از یک اختلال فنی چندروزه به همراه داشته باشد.