مشکلات و فواید دریافت ریالی عوارض از تنگه هرمز

مجلس شورای اسلامی طرحی را مطرح کرده است که طبق آن قرار است ایران از کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز، به صورت ریالی عوارض دریافت کند. این در حالی است که پیشتر طرح‌هایی نظیر دریافت یوانی، دلاری و حتی رمزارز از تنگه مطرح شده بود که هرکدام به خاطر مشکلاتی که داشت کنار گذاشته شد و عوارض ریالی یکی از آخرین طرح‌هایی است که مطرح شده است.

در ابتدا باید توجه داشت مطالبی که در ادامه مطرح می‌شود، تنها به مشکلات و فواید دریافت ریالی عوارض از تنگه هرمز می‌پردازد و به چالش‌های این موضوع نظیر: قوانین بین المللی، تحریم، مشکلات زمین‌شناسی برای اعمال تعرفه، مشکلات فنی برای چنین کاری و… نمی‌پردازد. هرکدام از این موضوعات نیازمند بحث مفصل و فنی است.

در ابتدا می‌توان گفت دریافت عوارض ریالی از تنگه هرمز می‌تواند به بهبود جایگاه ریال ایران کمک کرده و تقاضای بین المللی برای ارز کشورمان ایجاد کند. این موضوع منجر به کاهش تورم خواهد شد.

همچنین به خاطر این جایگاه می‌توان گفت که تحریم ایران توسط کشورهای غربی، اگر نگوییم ناممکن، بسیار سخت خواهد بود چرا که تمام کشورها نیاز به دریافت ریال خواهند بود تا عوارض خود را پرداخت کنند.

نکته مهم بعدی این است که درآمد حاصل از تنگه اگر قابل حصول باشد، بسیار قابل اتکاتر از درآمد حاصل از نفت است چرا که درآمدهای نفتی شدیدا به قیمت نفت وابسته است. قیمتی که طی چند ماه گذشته حدود ۱۰۰ درصد رشد داشته است و می‌تواند به همین سرعت کاهش یابد. بنابراین درآمدهای حاصل از تنگه هرمز قابل پیش‌بینی‌تر خواهد بود و برای برنامه‌ریزان دولتی بسیار مطلوب‌تر است.

اما معضلاتی که در بلندمدت می‌تواند ایجاد کند بسیار مهم‌تر است. درآمد حاصل از تنگه در کنار درآمدهای نفتی می‌‌تواند یکبار دیگر سیاستگذاران ایرانی را به این سمت ببرد که این درآمدها را به صورت سابق و برای سرکوب نرخ ارز هزینه کنند. این مساله می‌تواند موجی از خروج سرمایه را در کشور ایجاد کند.

همچنین در نبود یک برنامه توسعه صنعتی مدون، می‌توان حدس زد که مانند دهه‌های قبل، درآمدهای ناشی از تنگه هرمز (حتی در صورت تحقق) منجر به توسعه صنعتی نخواهد شد بلکه بیشتر برای ایجاد کسری تجاری هزینه خواهد شد که به معنای واردات است.

یک نکته مهم در این میان آن است که اگر تحریم‌های بین المللی علیه ایران رفع نشود یا حتی تشدید شود، موضوع کمی پیچیده‌تر خواهد بود. اگر ایران نتواند دلار یا ارزهای بین المللی مانند یورو یا ین را در ازای ریال دریافت کند، احتمالا محدودیت‌های زیادی برای استفاده از مزیت‌های استفاده از ریال برای دریافت عوارض خواهد داشت. این مساله احتمالا ایران را به سمتی خواهد برد که عوارض را در قبال دریافت کالا و خدمات دریافت کند که به معنای آن است که هم تراز تجاری کشور شدیدا منفی خواهد شد و هم پایه‌های صنعتی به خاطر واردات بی‌رویه از بین خواهد رفت.

در مجموع اینطور به نظر می‌رسد که ایده دریافت ریال در ازای عوارض تنگه یک شمشیر دو لبه است که وابسته به مولفه‌های بسیار زیادی است. حتی اگر بسیاری از چالش‌ها نظیر مشکلات جغرافیایی، محدودیت‌های فنی و… را نادیده بگیریم، نمی‌توان با قطعیت گفت که این ایده، ایده مناسبی باشد.