قوانینی که کارگر و کارفرما باید بدانند | صفر تا صد قوانین کار در ایران
چه شما به عنوان نیرویکار به دنبال ورود به بازار کار باشید و چه به عنوان کارفرما قصد راهاندازی یک کارگاه یا شرکت را داشته باشید، داشتن شناخت و آگاهی از حقوق کار و آیین نامه اجرایی قانون کار برای شما کاملا الزامی است. اینکه کارگر چه حقوق و مزایایی دارد؟ حداقل دستمزد چقدر است؟ و وظایف کارفرما چیست؟ در ادامه، به صورت کامل به مهمترین نکات حقوقی قانون کار و ارتباط قوانین مهم کار و تامین اجتماعی خواهیم پرداخت.
حقوق کار چیست؟
حقوق کار شاخه ای از علم حقوق است که به قانون کارگر و کارفرما میپردازد. این بخش از حقوق، در قالب “قانون کار” تدوین شده تا بین طرفین رابطه کاری نظم ایجاد کند و از حقوق کارگران تا حد امکان حمایت شود.
در قانون کار درباره موضوعات مهمی مثل ساعات کار، مرخصی، تعطیلات، بیمه و اضافه کاری به طور دقیق توضیح داده است. مثلاً اگر کارگری بابت اضافه کاری حقوقش پرداخت نشود یا بیمه نشود، قانون کار راه پیگیری را مشخص کرده است.
تعریف کارگر در قانون کار
در ماده ۲ قانون کار، کارگر به فردی گفته میشود که به هر عنوان و در برابر دریافت حقالسعی مثل حقوق، مزد یا مزایا، به درخواست کارفرما کار میکند. مهم نیست چه شغلی باشد؛ از کارگر کارخانه و فروشگاه گرفته تا مهندس، پزشک یا کارمند شرکت خصوصی، اگر در یک مجموعه تولیدی، خدماتی، صنعتی یا کشاورزی مشغول به کار باشد و بابت آن دستمزد بگیرد، از نگاه قانون کارگر محسوب میشود. مثلاً یک برنامه نویس در یک شرکت خصوصی هم میتواند مشمول این تعریف باشد.
تعریف کارفرما در قانون کار
کارفرما طبق ماده ۳ قانون کار، شخص حقیقی یا حقوقی است که کارگر به درخواست او و به حساب او کار میکند و در مقابل، حقوق دریافت میکند. کارفرما میتواند یک فرد، شرکت ثبت شده، موسسه یا تعاونی باشد. همچنین مدیران و مسئولان کارگاه ها نماینده کارفرما به حساب میآیند و تعهداتی که در چارچوب اختیاراتشان میپذیرند، بر عهده کارفرماست؛ مگر اینکه خارج از حدود اختیارات عمل کرده باشند.
قرارداد کار از نظر قانون کار چیست؟
متن قرارداد کاری بین کارگر و کارفرما یکی از اسناد قانونی در روابط بین کارگر و کارفرما است که چارچوب همکاری، حقوق و تعهدات طرفین را مشخص میکند. طبق ماده ۷ قانون کار، قرارداد کار توافقی است که در آن کارگر در مقابل دریافت حقوق، مزد یا حقالسعی برای کارفرما کار میکند. این قرارداد میتواند کتبی یا شفاهی باشد، هر توافقی که در قرارداد کار نوشته و امضا شود، طبق قانون کار لازمالاجراست.
حتی طبق قانون اداره کار برای کارگر بدون قرارداد، کارگر میتواند تمامی حق خود اعم از پاداش ها، حق بیمه، حقوق و دستمزد دریافت کند؛ زیرا ماده ۷ قانون کار، قرارداد شفاهی را هم معتبر میداند.
شرایط صحت قرارداد کار طبق قانون کار
قرارداد کار، فقط به امضا کردن ختم نمیشود. قانون کار برای اینکه یک قرارداد معتبر و قابل استناد باشد، شرایطی را مشخص کرده که به آنها شرایط صحت قرارداد کار گفته میشود. این شرایط در ماده ۹ قانون کار آمده که قبل از امضا کردن، به نکات زیر باید توجه کرد:
- مشروع بودن موضوع قرارداد
یعنی کاری که قرار است انجام شود باید قانونی و مجاز باشد. مثلاً اگر موضوع قرارداد انجام کاری غیرقانونی است، چنین قراردادی از اساس اعتبار قانونی ندارد، حتی در صورت رضایت کامل طرفین.
- معین و مشخص بودن موضوع کار
هنگام بستن قرارداد باید دقیقاً معلوم باشد کارگر قرار است چه کاری انجام دهد.قراردادهای مبهم معمولاً دردسرساز میشوند؛ مثلاً وقتی در قرارداد فقط نوشته شده «انجام امور محوله»، بعداً اختلاف پیش میآید که این امور دقیقاً چه بوده است.
- نداشتن منع قانونی
کارگر و کارفرما نباید از نظر قانونی ممنوع از انجام کار یا پرداخت دستمزد باشند. برای نمونه، طرفین قرارداد باید بالغ و از نظر قانونی صلاحیت داشته باشند تا قرارداد کارگر و کارفرما معتبر شناخته شود.
نحوه نوشتن قرارداد کارگر و کارفرما
طبق ماده ۱۰ قانون کار، متن قرارداد کاری بین کارگر و کارفرما، باید مکتوب و مشخص باشد. رعایت نکات زیر این امکان را میدهد که قراردادی مطمئن و ایمن را امضا کنید.
- مشخصات کارگر و کارفرما: نام و نام خانوادگی، شماره ملی، نشانی و اطلاعات تماس کارگر و کارفرما باید بهصورت دقیق در قرارداد نوشته شود.
- حقوق و مزایا: میزان حقوق پایه، اضافه کاری، حق مسکن، بن کارگری و سایر مزایا باید شفاف و بدون ابهام نوشته شود.
- نوع کار یا شغل کارگر: با مشخص کردن این مورد، کارگر میداند چه مسئولیت هایی دارد و چه انتظاراتی از او میرود.
- ساعات کار، تعطیلات و مرخصی ها: در قرارداد باید معلوم باشد که ساعت شروع و پایان کار چه زمانی است، تعطیلی ها چگونه است و کارگر در طول سال چند روز مرخصی دارد.
- محل انجام کار: آدرس محل کار باید در قرارداد نوشته شود، مخصوصاً اگر احتمال جابهجایی وجود دارد.
شرایط خاتمه قرارداد کار
قانون کار کشور در ماده ۲۱ مشخص کرده که قرارداد کار میتواند به چند حالت به پایان برسد. یعنی شرایطی که در آن کارگر یا کارفرما دیگر رابطه کاری خود را ادامه نمیدهند. که در ادامه به آن به طور دقیق اشاره میشود.
- فوت کارگر: واضح است، اگر کارگر فوت کند، قرارداد خودبهخود خاتمه پیدا میکند. این حالت معمولاً کمتر پیش میآید، اما قانون آن را پیشبینی کرده است.
- بازنشستگی کارگر: کسی که ۳۰ سال سابقه کار دارد و به سن قانونی بازنشستگی رسیده، بعد از بازنشستگی نمیتواند تحت همان قرارداد کار کند.
- از کارافتادگی کلی کارگر: اگر کارگر به دلیل بیماری یا حادثه قادر به ادامه کار نباشد، قرارداد خاتمه پیدا میکند.
- پایان مدت در قراردادهای موقت: قراردادهایی که مدت مشخصی دارند (مثلاً سه ماه، شش ماه یا یک سال) بعد از اتمام آن زمان به پایان میرسند، مگر اینکه طرفین صریحاً یا ضمنی قرارداد را تمدید کنند.
- پایان کار در قراردادهای مربوط به کار معین: اگر قرارداد برای انجام یک کار مشخص بسته شده باشد، با پایان همان کار، قرارداد هم خاتمه مییابد.
- استعفای کارگر: کارگر میتواند بهصورت قانونی استعفا دهد و قرارداد را پایان دهد. البته باید قانون و شرایط قرارداد را رعایت کند.
شرایط اضافه کاری در قانون کار
اضافه کاری به ساعاتی گفته میشود که کارگر بیشتر از ساعات کاری استاندارد فعالیت میکند؛ که روزانه ۸ ساعت و هفتگی ۴۴ ساعت است. طبق قانون کار ایران، این ساعات با رضایت کارگر انجام میشوند و هر ساعت اضافه کاری ۴۰٪ بیشتر از دستمزد عادی پرداخت میشود.
ناگفته نماند که اضافه کاری نباید بیش از ۴ ساعت در روز و ۱۲ ساعت در هفته باشد. همچنین اضافه کاری در مشاغل سخت و زیان آور و در شب ممنوع است.
نحوه پرداخت حقوق و دستمزد
ماده ۳۷ قانون کار، یکی از بخش های قانون کار است که نحوه پرداخت مزد را مشخص میکند. طبق این ماده، حقوق یا مزد باید در فواصل زمانی منظم، در روزهای غیر تعطیل و در ساعات کاری پرداخت شود. روش پرداخت میتواند نقدی باشد یا با توافق طرفین از طریق چک بانکی انجام شود.
واقع همه چیز بستگی به نوع متن قرارداد کاری بین کارگر و کارفرما دارد. بعضی وقت ها کارفرما حقوق را نقدی به دست کارمند میدهد و رسید هم میگیرد، گاهی هم حقوق بهصورت مستقیم به حساب بانکی واریز میشود. بعضی قراردادها هم کمی پیچیده تر هستند؛ مثلاً ممکن است بخشی از حقوق ثابت باشد و بخشی دیگر بهصورت پورسانت از مشتری دریافت شود. حتی در این شرایط، قانون کار همچنان برقرار است.
شرایط اخراج کارگر توسط کارفرما
کارفرما نمیتواند بدون دلیل موجه کارگر را اخراج کند و تخلف از این قانون مشمول جریمه است. قانون کار روند مشخصی برای اخراج دارد که در شرایط خاص اجازه اقدام به کارفرما میدهد. که در ادامه مقاله سه شرط برای اخراج کارگر توسط کارفرما را شرح میدهیم.
- اخراج کارگر در صورت داشتن قرارداد
اگر قرارداد کار بلند مدت باشد یا هنوز پایان نیافته باشد، کارفرما فقط با دلیل موجه و مورد تایید اداره کار میتواند کارگر را اخراج کند.
- اخراج کارگر بدون قرارداد
در قانون کار ایران قرارداد موقت یا موقت ادامهدار، تا زمانی که از قرارداد گذشته نشده باشد، اخراج بدون دلیل موجه قانونی نیست و قانون کار در صورت اختلاف آن را «فسخ یکطرفه بدون دلیل» میداند.
- اخراج کارگر با توجه به نوع قرارداد
در قرارداد موقت، کارگر میتواند بازگشت به کار بخواهد یا حق سنوات بگیرد. در قرارداد دائم، کارگر میتواند از طریق اداره کار بازگشت بگیرد و حقوق ایام بلاتکلیفی دریافت کند.
شرایط کار با کارکنان بدون کارت پایان خدمت
طبق ماده ۱۴ قانون کار ایران، استخدام کسانی که مشمول خدمت سربازی هستند، مجاز نیست و اگر کارگر در طول همکاری مشمول سربازی شود، قرارداد او تعلیق میشود. بعد از پایان خدمت، کارگر دو ماه فرصت دارد تا به محل کار سابق خود بازگردد. اگر کارفرما مانع شود، این اخراج غیرقانونی محسوب میشود و کارگر میتواند قانون شکایت از کارفرما را اجرایی کند.
همچنین، سوابق بیمه و قرارداد پیش از سربازی حفظ میشود و مدت خدمت نیز بهعنوان سابقه کار و بیمه محسوب میشود.
مزایای دریافتی کارگر در هنگام از کارافتادگی یا بازنشستگی
ماده ۳۱ قانون کار در نظر دارد که اگر قرارداد کار به دلیل بازنشستگی یا ازکارافتادگی کامل کارگر پایان یابد، کارفرما موظف است بر اساس آخرین حقوق کارگر، به ازای هر سال سابقه کار، معادل ۳۰ روز حقوق به او پرداخت کند. این مبلغ جدا از مستمری بازنشستگی یا ازکارافتادگی است که سازمان تامین اجتماعی به کارگر پرداخت میکند.
ماده ۳۲ قانون کار نیز به کارگرانی که توانایی جسمی یا ذهنی شان به دلیل کار کاهش یافته، مزایا میدهد. اگر کمیسیون پزشکی سازمان بهداشت و درمان منطقه تشخیص دهد که کارگر دیگر توانایی انجام کار را ندارد، کارفرما موظف است به ازای هر سال سابقه خدمت، معادل دو ماه آخرین حقوق به کارگر پرداخت کند.
آیا کارفرما میتواند حقوق کارگر را کاهش دهد؟
کارفرما نمیتواند بدون رضایت کتبی کارگر یا بدون دلیل قانونی حقوق او را کم کند، چون این کار نقض مادههای ۸ و ۲۴ قانون کار است و کاملاً غیرقانونی محسوب میشود. اگر چنین چیزی اتفاق بیفتد، کارگر حق دارد اعتراض کند و حقوق عقبافتاده، جبران خسارت یا بازگشت به حقوق قبلی را مطالبه کند و حتی میتواند شکایت رسمی در اداره حل اختلاف کار ثبت کند.
دلایل قانونی برای کسر حقوق کارگر از سمت کارفرما در ماده ۴۵ قانون کار:
- برداشت طبق قوانین
- اقساط وام
- اجاره خانه سازمانی
- خرید کالا از تعاونی کارگاه
- حق بیمه و مالیات
تعریف حقالسعی در قانون کار
در ماده ۳۴ قانون کار ایران، هر آنچه کارگر بر اساس قرارداد کاری از کارفرما دریافت میکند، تحت عنوان حقالسعی شناخته میشود. یعنی حقوق و مزایایی که کارگر به صورت قانونی و توافقی دریافت میکند.
مهم ترین موارد حقالسعی که باید بشناسید:
- مزد یا حقوق
- کمک عائله مندی
- هزینه های مسکن
- خواروبار
- ایابوذهاب
- مزایای غیر نقدی
- سود سالانه
یعنی اگر یک کارگر ماهانه ۱۰ میلیون تومان حقوق پایه دریافت کند، ۱ میلیون تومان کمک عائله مندی دارد، ۵۰۰ هزار تومان برای ایابوذهاب میگیرد. حالا اگر همه این موارد را با هم جمع کنیم، به راحتی میتوان گفت اینها حقالسعی کارگر هستند.
تعریف مزد در قانون کار و انواع آن
در ماده ۳۵ قانون کار ایران، مزد شامل حقوق، دستمزد یا سایر دریافتیهای قانونی کارگر است که بابت انجام وظایف شغلی به او پرداخت میشود. انواع مزد در قانون کار:
- مزد ساعتی: یعنی حقوق کارگر بر اساس تعداد ساعات کار واقعی محاسبه شود.
- کارمزد: یعنی حقوق بر اساس میزان کار انجام شده یا محصول تولیدی پرداخت شود.
- کارمزد ساعتی: این نوع مزد ترکیبی از مزد ساعتی و کارمزد است؛ یعنی حقوق براساس میزان کار انجام شده در زمان مشخص محاسبه میشود.
تعریف مزد ثابت در قانون کار
طبق ماده ۳۶ قانون کار، مزد ثابت شامل حقوق شغل و مزایای ثابت مرتبط با آن شغل میشود. یعنی اگر یک کارمند اداری حقوق پایه ماهانه دریافت کند و علاوه بر آن مزایای ثابت مثل کمک مسکن، بیمه تکمیلی یا سایر امکانات رفاهی هم به او تعلق گیرد؛ مجموع اینها مزد ثابت نامیده میشود.
مشخص کردن حداقل دستمزد کارگران در سال ۱۴۰۴
شورای عالی کار هر سال موظف است حداقل دستمزد کارگران را برای نقاط مختلف کشور و صنایع مختلف مشخص کند. این میزان حقوق باید مقداری باشد که بتواند زندگی یک خانواده متوسط ایرانی را پوشش دهد.
دو معیار اصلی برای تعیین حداقل دستمزد وجود دارد:
- تورم اعلام شده توسط بانک مرکزی
اگر قیمت کالاها و خدمات نسبت به سال گذشته افزایش پیدا کرده باشد، حداقل دستمزد هم باید به همان نسبت بالا برود. حداقل دستمزد سالانه توسط دولت تعیین میشود.
- تامین زندگی خانوار متوسط
شورای عالی کار بدون توجه به ویژگیهای جسمی یا روحی کارگر، حداقل دستمزد را طوری تعیین میکند که بتواند هزینههای زندگی یک خانواده معمولی را پوشش دهد.
در اینجا وظایف کارفرما چیست؟
کارفرماها موظفاند حداقل دستمزد قانونی را به هیچ کارگری کمتر از میزان تعیینشده پرداخت نکنند. این قوانین اطمینان میدهند که حتی در شرایط تورمی، کارگران بتوانند زندگی عادی و مناسبی داشته باشند و کارفرماها موظف به رعایت آن هستند.
برای مشاهده میزان دستمزد سال ۱۴۰۴ میتوانید مقاله معافیت مالیاتی چیست؟ + جدول معافیت مالیات مشاغل ۱۴۰۴ را بخوانید.
انواع مرخصی و نحوه محاسبه آن
وقتی صحبت از مرخصی کارگران میشود، منظور روزهایی است که کارگر به خاطر وظایف شغلی سرکار نمیرود. اما همه مرخصیها یکسان نیستند؛ بعضیها در آنها دستمزد کامل پرداخت میشود و بعضی دیگر بدون حقوق هستند.
قانون کار ایران مرخصیها را به چهار دسته اصلی تقسیم کرده:
مرخصی استعلاجی
مرخصی استعلاجی، روزهایی است که کارگر به دلیل بیماری با تجویز پزشک سر کار نمیرود. طبق ماده ۷۴ قانون کار، این ایام با تایید سازمان تامین اجتماعی جزو سابقه بیمه محسوب شده و دستمزد آن از سوی همین سازمان پرداخت میشود.
مرخصی استحقاقی
مرخصی استحقاقی، همان مرخصی سالانهای است که تمام کارگران حق دارند از آن استفاده کنند و مدت آن معمولاً بر اساس سابقه کار تعیین میشود. با توجه به ماده ۶۴ قانونی، میزان مرخصی استحقاقی کارگران، مجموعا 26 روز کاری در سال است.
طبق قانون کار، شاغلین مشاغل سخت و زیانآور مرخصی استحقاقی بیشتری دارند. طبق ماده ۶۵ قانون کار که یکی دیگر از مهمترین ماده های قانون کار است:
«مرخصی سالیانه کارگرانی که به کارهای سخت و زیانآور اشتغال دارند، 5 هفته است. استفاده از این مرخصی، حتیالامکان در دو نوبت و در پایان هر شش ماه کار صورت میگیرد.»
مرخصی بدون حقوق
مرخصی بدون حقوق، روزهایی است که کارگر به دلایلی مثل مشکلات خانوادگی، تحصیل، سفر طولانی یا آموزش از کار دور میماند و در این روزها حقوقی دریافت نمیکند. حتی مرخصی ادای حج واجب هم ممکن است در این دسته قرار گیرد. طبق ماده ۷۲ قانون کار، مدت و شرایط این مرخصی با توافق کتبی کارگر و کارفرما مشخص میشود.
مرخصی زایمان
برای حمایت از مادران شاغل، قانون کار ۹ ماه مرخصی زایمان در نظر گرفته است که حقوق آن توسط سازمان تأمین اجتماعی پرداخت میشود و این دوره با تایید سازمان، جزو سابقه کاری مادر محسوب میشود.
جدول جمعبندی مهمترین قوانین کار
سوالات متداول
خیر، ترک یک طرفه قرارداد غیر قانونی است و کارفرما میتواند شکایت کند و حقوق و بیمه شما را پیگیری نکند.
برای دسترسی به PDF قانون کار با آخرین اصلاحات میتوانید از سایت رسمی وزارت کار یا کلیک بر روی متن آن اقدام به دانلود کنید.
لباس کار، پوشاک و تجهیزات ایمنی است که برای حفاظت کارگر یا کارمند در محیط کار استفاده میشود.
